یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
آغاز جلسه
اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم. اللهم صل علی محمد و آل محمد و عجل فرجهم. بسم الله الرحمن الرحیم، و به او استعانت می‌جوییم.
«بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ» (سورهٔ فاتحه، آیهٔ ۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): به نام خداوند بخشندهٔ مهربان.
«ٱلسَّلَامُ عَلَيْكَ يَا دَاعِيَ ٱللَّهِ وَرَبَّانِيَّ آيَاتِهِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام بر تو، ای دعوت‌کننده به‌سوی خدا و ای ربّانیِ آیات او.
«سَلَامٌ عَلَيْكُمْ وَرَحْمَةُ ٱللَّهِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): سلام و رحمت خدا بر شما باد.
دو امان امت: پیامبر و استغفار
یکی دیگر از کارهایی که بسیار توصیه شده، استغفار است. در روایت آمده که امت اسلام دو امان بیش نداشته و ندارد: یکی پیامبر عزیز عالم صلی‌الله‌علیه‌وآله بود، و یکی استغفار.
«ٱلِٱسْتِغْفَارُ أَمَانُ أُمَّتِهِ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): استغفار، امان امت اوست.
در بحث اجنّه و ورود اهریمن‌ها و آن جادوها و سحر و طلسم — که می‌تواند روزی انسان را ببندد، انسان را بیمار کند و مشکلاتی پدید آورد، و بحثش گذشت — یکی از بهترین کارهایی که این‌ها را دفع می‌کند و نعمت را بر سر انسان می‌باراند، همچون بارش باران، استغفار است؛ کثرت استغفار.
تشویق حضرت هود به استغفار
در سورهٔ هود، آیهٔ سه، حضرت هود امت خویش را به استغفار تشویق می‌کند.
«وَأَنِ ٱسْتَغْفِرُوا۟ رَبَّكُمْ ثُمَّ تُوبُوٓا۟ إِلَيْهِ يُمَتِّعْكُم مَّتَٰعًا حَسَنًا إِلَىٰٓ أَجَلٍۢ مُّسَمًّۭى وَيُؤْتِ كُلَّ ذِى فَضْلٍۢ فَضْلَهُۥ» (سورهٔ هود، آیهٔ ۳)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و اینکه از پروردگارتان آمرزش بخواهید، سپس به‌سوی او توبه کنید، تا شما را تا سرآمدی نام‌برده به بهره‌ای نیکو برخوردار سازد، و به هر صاحب فضلی فضلش را بدهد.
استغفار کنید؛ از پروردگارتان عذرخواهی کنید. سپس توبه کنید؛ بازگشت کنید. چه می‌شود؟ آیه را می‌خوانم: به متاعی نیکو متمتع می‌شوید. «إِلَىٰ أَجَلٍ مُّسَمًّى»: یعنی در همین دنیا، تا هنگام مرگ. و به هر صاحب فضلی، فضلش را می‌دهد. اسم فضل خدا نیز بیش از استحقاق بخشیدن است. یعنی با استغفار غرق در نعمت می‌شوید.
قوم عاد: نعمت، عصیان، و سلب نعمت
قوم عاد، که در زمان حضرت هود بودند، مردمانی قدبلند و درشت‌هیکل و نیرومند بودند؛ مردمانی سرسخت. بسیار غرق در برکات و نعمت‌های الهی بودند؛ قدهای بلند. جالب است که در آیهٔ هشت سورهٔ فجر می‌فرماید:
«ٱلَّتِى لَمْ يُخْلَقْ مِثْلُهَا فِى ٱلْبِلَٰدِ» (سورهٔ فجر، آیهٔ ۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آن [قومی] که مانندش در شهرها آفریده نشده است.
در هیچ زمانی خدا مانند این قوم عاد نیافریده است. مردمانی شگفت، درشت‌هیکل و نیرومند؛ از جهت مالی نیز متموّل، بسیار مرفه، با وضعی خوب، غرق در نعمت.
رفته‌رفته به عصیان افتادند؛ به بت‌پرستی درافتادند؛ و متأسفانه به پیامبرشان تهمت دیوانگی زدند. آیهٔ یازده سورهٔ رعد می‌فرماید:
«إِنَّ ٱللَّهَ لَا يُغَيِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّىٰ يُغَيِّرُوا۟ مَا بِأَنفُسِهِمْ» (سورهٔ رعد، آیهٔ ۱۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدا حال هیچ قومی را دگرگون نمی‌کند تا آن‌گاه که خود آنچه را در خودشان است دگرگون کنند.
خدا حال هیچ امتی را تغییر نمی‌دهد تا وقتی که خودشان تغییر کنند؛ آن‌گاه اوضاع عوض می‌شود. اینان تغییر کردند و خدا نعمت را سلب کرد. تا هفت سال قحطی شد؛ باران نمی‌آمد. آسمان بر ایشان دریغ کرد. بیماری آمد، فقر، خشکسالی، ضعف، ناتوانیِ شدید. حضرت هود درمان این حال را استغفار بیان کرد. استغفار.
آیات نوح: پیامدهای استغفار
در آیات ده تا دوازده سورهٔ نوح نیز بسیار زیبا می‌فرماید:
«فَقُلْتُ ٱسْتَغْفِرُوا۟ رَبَّكُمْ إِنَّهُۥ كَانَ غَفَّارًۭا يُرْسِلِ ٱلسَّمَآءَ عَلَيْكُم مِّدْرَارًۭا وَيُمْدِدْكُم بِأَمْوَٰلٍۢ وَبَنِينَ وَيَجْعَل لَّكُمْ جَنَّٰتٍۢ وَيَجْعَل لَّكُمْ أَنْهَٰرًۭا» (سورهٔ نوح، آیات ۱۰ تا ۱۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): پس گفتم از پروردگارتان آمرزش بخواهید، که او همواره بسیار آمرزنده است. تا آسمان را بر شما ریزان بفرستد، و شما را به مال‌ها و پسران یاری دهد، و برایتان باغ‌ها قرار دهد و برایتان نهرها روان کند.
استغفار کنید از پروردگارتان؛ قطعاً او بخشنده است. وقتی استغفار کنید چه می‌شود؟ پیامد استغفار بر اساس این آیات چیست؟ به شدت باران بر سرتان بارش می‌گیرد. خدا شما را با مال‌ها و فرزندان پسر مدد می‌رساند. «بَنِين»: همان بنین که در ام‌البنین می‌گوییم. برایتان باغ‌هایی قرار می‌دهد؛ نهرها جاری می‌کند. در پی چه؟ استغفار. این‌قدر که توصیه شده است.
روایت امام رضا علیه‌السلام در مجمع‌البیان
روایتی دیدم که برایم بسیار جالب بود. مرحوم طبرسی در مجمع‌البیان، در تفسیر همین آیات ده تا دوازده، می‌آورد که امام رضا علیه‌السلام نشسته بودند و عده‌ای می‌آمدند و حاجتشان را بیان می‌کردند. یکی از خشکسالی نالید. یکی از فقر ناله کرد. یکی گفت فرزند پسر می‌خواهم و ندارم. حضرت همه را به استغفار توصیه کرد: زیاد استغفار کنید.
آنان که رفتن، یا آنان که دور و بر حضرت بودند، تعجب کردند: مشکلاتشان مختلف بود؛ شما همه را با یک دارو تجویز کردی؟ اشاره کرد به همین آیات. خدا در همین آیات فرموده است که استغفار کنید، باران می‌آید؛ جنّات؛ آن انهار؛ مدد به اموال و بنین. این‌ها همه را آیهٔ قرآن می‌گوید. من از قرآن دارم به شما می‌گویم. شما از استغفار غافلید؟
بهترین وقت استغفار: سحر
در آیهٔ هفده آل عمران، «ٱلْمُسْتَغْفِرِينَ بِٱلْأَسْحَارِ» نشان می‌دهد که بهترین وقت استغفار سحر است.
«ٱلصَّٰبِرِينَ وَٱلصَّٰدِقِينَ وَٱلْقَٰنِتِينَ وَٱلْمُنفِقِينَ وَٱلْمُسْتَغْفِرِينَ بِٱلْأَسْحَارِ» (سورهٔ آل عمران، آیهٔ ۱۷)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): شکیبایان و راستگویان و فرمان‌برداران و انفاق‌کنندگان و آمرزش‌خواهان در سحرگاهان.
و آیهٔ هجده ذاریات:
«وَبِٱلْأَسْحَارِ هُمْ يَسْتَغْفِرُونَ» (سورهٔ ذاریات، آیهٔ ۱۸)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و سحرگاهان آمرزش می‌طلبند.
اینان سحرها اهل استغفارند. در تفسیر روایی نور الثقلین — تفسیری بسیار عالی — جلد پنج، صفحهٔ صد و بیست و سه، امام صادق صلوات‌الله‌علیه فرمود: هر کس وقت سحر هفتاد بار استغفار کند، مشمول همین آیه است. هفتاد بار. آنان که نماز وترشان را با هفتاد استغفار می‌خوانند، مشمول این آیه‌اند: و سحرگاهان آمرزش می‌طلبند.
نماز توبه، نماز عفو و نماز استغفار
نمازی هم داریم که اسمش نماز استغفار است. نماز عفو داریم، نماز توبه داریم، نماز استغفار داریم.
نماز توبه برکاتی شگفت دارد. همان نماز یکشنبه‌های ماه ذی‌القعده است که پیامبر عظیم‌الشأن اسلام فرمود: من معراج که رفتم، آنجا این را هدیه گرفتم، هبه گرفتم؛ و هر وقت بخوانید همان خاصیت را دارد. نه اینکه فقط یکشنبهٔ ماه ذی‌القعده باشد. در مفاتیح آثار و برکات شگفتی بر آن بارش رحمت و برکات الهی مترتّب است؛ رجوع کنید. آن نماز را می‌دانید.
اما نماز استغفار و عفو شاید چندان برایتان بیان نشده باشد. شبیه نماز جعفر طیّار است؛ البته دو رکعت. نماز جعفر طیّار چهار رکعت است؛ این دو رکعت. نماز استغفار دو رکعت است، نماز عفو نیز دو رکعت.
چگونه؟ حمد، مانند نماز صبح؛ اما حمد که خواندید، پس از حمد سورهٔ قدر را می‌خوانید. سپس اگر نماز عفو می‌خوانید، پانزده بار می‌گویید:
«رَبِّ عَفْوَكَ عَفْوَكَ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): پروردگارا، عفو تو، عفو تو.
پانزده بار. آن‌گاه به رکوع می‌روید و ده بار می‌گویید. پس از سورهٔ قدر آن پانزده بار؛ رفتید رکوع، ده بار؛ برخاستید، ده بار؛ رفتید سجده، ده بار؛ برخاستید، ده بار؛ سجده، ده بار؛ برخاستید، ده بار. مانند نماز جعفر طیّار تمام می‌شود.
اما اگر استغفار بود، پس از قدر پانزده بار می‌گویید:
«أَسْتَغْفِرُ ٱللَّهَ أَسْتَغْفِرُ ٱللَّهَ أَسْتَغْفِرُ ٱللَّهَ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): از خدا آمرزش می‌خواهم، از خدا آمرزش می‌خواهم، از خدا آمرزش می‌خواهم.
به همین سادگی. در رکوع ده بار؛ برخاستید ده بار؛ همین‌طور تا آخر.
آثار و برکات شگفتی بر این نمازها ذکر کرده‌اند که از بیان آن صرف‌نظر می‌کنم، چون وقت گذشته است.
هدیهٔ شیخ عبدالقائم شوشتری: استغفار هفتادبند
هدیه‌ای دیگر نیز تقدیم کنم، حالا که تا اینجا آمده‌ایم.
یکی از اساتیدی که محضرشان می‌رسیدیم در اصفهان، حضرت شیخ عبدالقائم شوشتری بود. ایشان شاگردِ به‌فصلِ آقای حافظیان بودند، و ایشان نیز شاگردِ به‌فصلِ آقای نخودکی اصفهانی. یعنی هرچه آقای نخودکی داشت، با واسطه به آقای شوشتری رسیده بود. ایشان هدیه‌ای دارند که تقدیم می‌کنم. سند هم دارد: هم در صحیفة العلویة الجامعة، صفحهٔ صد و شصت و چهار، هست؛ هم مرحوم کفعمی علیه‌الرحمه در بلد الأمین می‌آورد.
قصه چیست؟ روایت است. این روایت را سریع بگویم. کتابش را هم آورده‌ام؛ اگر کسی پس از نماز خواست ملاحظه کند.
داستان اعرابی و امیرالمؤمنین علیه‌السلام
راوی امام حسین است صلوات‌الله‌علیه. عده‌ای دور امیرالمؤمنین نشسته‌اند. مردی می‌آید و می‌نالد. عرب بادیه، اعرابی بوده است. محضر مولا عرض می‌کند: من مردی عیالمند و فقیرم؛ مالی که زندگی‌ام را کفایت کند ندارم. حضرت می‌فرماید: چرا استغفار نمی‌کنی تا حالت نیکو شود؟
می‌گوید: من استغفار بسیار می‌کنم، اما فایده‌ای ندارد. این سخن قابل توجه کسانی است که می‌گویند ما این‌ها را می‌گوییم، استغفار بسیار می‌کنیم، اما فایده‌ای ندارد. به بعضی که می‌گوییم، دقیقاً همین است.
حضرت می‌فرماید: ای برادر عرب، این آیهٔ ده سورهٔ نوح را — که پیش‌تر خواندم — قرائت می‌کند، و می‌فرماید: چون به گناه بودن بعضی از اعمالت آگاه نیستی، استغفار تو ناقص است. نمی‌دانی این استغفار به چه گناهی از تو می‌خورد. این نکته‌ای بزرگ است. بسیار گناه هم می‌کنیم و نمی‌دانیم که این گناه است.
لذا حضرت می‌فرماید: اینک به تو استغفاری می‌آموزم که اگر آن را هنگام خواب بخوانی، خدا به تو وسعت رزق عطا فرماید. دعا را می‌نویسد و به اعرابی می‌دهد. او می‌رود و پیش از خواب انجام می‌دهد. سال که تمام می‌شود بازمی‌گردد. امام حسین صلوات‌الله‌علیه می‌فرماید: همان مرد برگشت به امیرالمؤمنین و عرض کرد: نعمت‌ها چندان زیاد شده — شتران، گوسفندان — که نمی‌دانم این‌ها را کجا جا بدهم؛ این‌قدر بر من افزوده شده است.
مولا می‌فرماید: قسم به نبوّت پیامبر می‌خورم که بنده‌ای نیست که با این دعا به درگاه خدا استغفار کند، مگر اینکه خدای منّان به برکت آن گناهانش را بیامرزد، حوائجش را برآورد، و به مال و اولادش فراوانی و برکت عطا فرماید.
هفتاد بند. طولانی‌ترین استغفاری که در روایات دیده‌ام، کلاً در کتاب‌های ادعیه، همین است.
آقای شوشتری می‌گفت اگر به هفتاد بندش نمی‌رسید، تقسیم کنید: شبی ده بندش را بخوانید، هفت شبِ هفته. ایشان فرمودند؛ از خودم نمی‌گویم.
من خودم که نخستین بار این را خواندم، چنان حالم به هم ریخت، چنان اشک مجرایم را گرفته بود، که تا آخرش نتوانستم بروم. چه متن شگفتی دارد این استغفار. توصیه می‌کنم؛ این نیز یک توصیه است، یک هدیه.
بذرپاشی هدایا و راه بیرون‌رفت
این چند روز هدیه‌ها را بسیار داده‌ایم؛ توبره را باز کرده‌ایم و هدایای اساتید بزرگوار را خرج می‌کنیم. ان‌شاءالله قدر بدانید. من در هیئت سی‌سالهٔ خودم خدا را شاهد می‌دانم؛ این به کانال آنان نیز می‌رود و آنان هم می‌شنوند. این‌گونه بذرپاشی از اساتیدمان نکرده بودیم. سر شما کلاه نمی‌گذارم؛ چه خبر است، نمی‌دانم. چنان‌که می‌دانید من اهل این حرف‌ها نبودم؛ ذکر و ورد را مطلقاً پیش نمی‌کشیدم.
بحث ما ناگهان به اجنّه برخورد، و بعد دوستان و همکاران ریختند که مشکل ما هم هست. عمری است این مشکلات را داریم، از ریش‌سفید تا جوانتان. اندکی شاخک‌های ما نیز تیز شد؛ گفتیم چند هدیه تقدیم کنیم تا بدانید راه بیرون‌رفت هست.
ان‌شاءالله عاقبتمان ختم به خیر شود، به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
«ٱللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدایا، بر محمد و خاندان محمد درود فرست.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.