یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
استفتا؛ فرو بردن اخلاط در روزه
استفتای دیگری از رهبر عزیز: آیا فرو بردن اخلاط گلو و بینی در حالت روزه‌داری اشکال دارد؟ فرمودند اگر وارد فضای دهان نشود اشکال ندارد؛ و اگر وارد فضای دهان شد احتیاط واجب آن است که از فرو بردن امتناع شود. در حقیقت فتوای قطعی ندادند؛ احتیاط کردند. می‌توان به نظر مراجع دیگر رجوع کرد.
روزه جان را قوی می‌کند
دیروز گفته شد بدن با روزه سلامت می‌یابد؛ امروز تبرکاً اثبات می‌شود که جان انسان نیز با روزه قوی می‌شود. با چند حدیث کنار هم:
نخست از حدیث نبوی: اگر شیاطین گرد قلب انسان نگردند، انسان نظر به ملکوت می‌اندازد. دوم: آنچه مجرای ورود شیطان به وجود را می‌بندد جوع و گرسنگی است. صغری و کبری: اگر شیاطین گرد ما نباشند نظر به ملکوت می‌افتد؛ اگر گرسنگی و جوع و روزه — صوم القطع نه صوم الوصل که پیش‌تر توضیح داده شد — داشته باشیم راه نفوذ شیاطین بسته می‌شود؛ پس اگر راه نفوذ بسته شود و شیاطین گرد قلب نگردند چشم به ملکوت باز می‌شود. نتیجه: روزه سبب باز شدن چشم به ملکوت است.
کسانی که تمثلات خوب ندارند، خواب‌های خوب نمی‌بینند، کشفی ندارند، پرده‌ای کنار نمی‌رود، نکات معرفتی دقیق را هرچه زور می‌زنند متوجه نمی‌شوند — نشان می‌دهد جانشان عمیق و قوی نیست. جان با صوم و گرسنگی قوی می‌شود. تمام بزرگان اهل معرفت با ریاضات شرعیه — صوم و صلاة — به آنجا رسیدند که مفاخر علمی و معنوی شدند.
نزول قرآن در ایام روزه‌داری پیامبر
قرآن دو بار بر پیامبر عظیم‌الشأن نازل شد: یک‌بار به صورت دفعی کل قرآن که مقام جمعی دارد:
«إِنَّا أَنزَلْنَاهُ فِي لَيْلَةِ الْقَدْرِ» (قدر/۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): ما آن را در شب قدر فرو فرستادیم.
این انزال دفعی است که برخی حدود سیزده‌سالگی پیامبر شمرده‌اند. بار دوم در شب بیست و هفتم ماه شعبان پس از چهل روز بیتوته در غار حرا و روزهٔ چهل‌روزه. چه در انزال دفعی چه در نزول تدریجی — تنزّل الملائکة والروح — در ایام روزه‌داری پیامبر بوده. یعنی روزه چنان جان را قوی می‌کند که می‌تواند وزن سنگینی چون قرآن را متحمل شود؛ و قرآن مقام جمعی دارد و تمام علوم در آن است.
مرحوم گنابادی در تفسیر جالب خود می‌فرماید پنج آیهٔ اول سورهٔ بقره را فقط از حیث خوانش ادبی — فعل و فاعل و مفعول و مضاف و جار و مجرور — به بیش از یازده میلیارد وجه می‌توان خواند. چه جانی بوده که چنین باری را تحمل کرده. یا علمای ما چون علامه حسن‌زاده که برای حدیث امیرالمؤمنین «من عرف نفسه فقد عرف ربه» صدها وجه بیان کرده‌اند.
جان عالم؛ امام زمان و ریاضات شرعیه
خدا رحمت کند حاجی سبزواری را که می‌فرماید اگر عالم را بدن فرض کنی، جان این عالم — نفس ناطقهٔ این بدن — امام زمان است. یک وجه «من عرف نفسه فقد عرف ربه» به قول علامه آن است که این نفسی که باید بشناسی جان امام است؛ هر مقدار امامت را بشناسی همان مقدار حق معرفت و توحید را ادا کرده‌ای. صدها وجه دارد.
این‌ها از کجا می‌آید؟ از همان ریاضات شرعیه، گرسنگی‌ها و سختی‌هایی که به جان خریدند. ملاصدرا وقتی به کهک قم تبعید شد علومی در اسفار اربعه گرد آورد که بزرگان مانده‌اند این علم از کجا تراویده؛ برخی معتقدند محضر برادر حضرت معصومه که همان‌جا دفن است می‌رفته و به توجه عرفانی علم می‌گرفته. در هر حال در تبعید و سختی و ناگواری و گرسنگی بوده؛ نه آنکه همه چیز آماده باشد و فشاری نباشد.
یک ماه رمضان روزه گرفتن و سپس رها کردن به جایی نمی‌رساند. باید این راه را ادامه داد. علامه حسن‌زاده معتقدند اگر تمام قرآن را در یک جمله جمع کنی همین حدیث امیرالمؤمنین است؛ اگر هفتصد و پنجاه جلد کتاب ابن عربی و فصوص و شرح قیصری و کتب اربعه و کافی و استبصار و تهذیب و وسائل و مستدرک و بحار را جمع کنی شرح یک حدیث امیرالمؤمنین است — این‌ها قدرند و حدیث من عرف نفسه قضا است. خود مولا این جان را از همین سختی‌ها و جوع به دست آورد. امید که تنبّه باشد و راه فقط صرف ماه رمضان نباشد تا جان‌ها قوی شود. عاقبت به خیر، به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
صوم القطع و استمرار راه
صوم القطع — روزه‌ای که قطع از شهوات و تعلقات است — غیر از صوم الوصلِ ظاهریِ صرف است. وقتی راه شیطان با جوع بسته شود، نظر به ملکوت می‌افتد؛ جان قوی می‌شود و توان تحمل معارف سنگین پیدا می‌کند. نزول قرآن در ظرف روزه‌داری پیامبر نشان می‌دهد جانِ روزه‌دار می‌تواند بارِ کتاب جمعی را بکشد.
بزرگان در تبعید و گرسنگی و ناگواری به اسفار و وجوه حدیث نفس رسیدند؛ نه در رفاه مطلق. بنابراین یک ماه رمضان اگر به افراط و تفریط و سپس رها کردن ختم شود انسان به جایی نمی‌رسد. باید راه را ادامه داد تا جان قوی بماند و قدرِ حدیث معرفت نفس، قضای همهٔ شروح گردد.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.