یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
ضرر روزه؛ ملاک تشخیص مکلف
استفتای دیگری از رهبر معظم انقلاب شده است: برای آنکه روزه برای انسان ضرر داشته باشد — او را مریض کند یا بیماری‌اش را تشدید کند — در هر دو صورت روزه واجب نیست و افطار واجب است و روزه حرام می‌شود. ملاک تشخیص چیست؟ پزشک باید بگوید یا خود شخص؟ اگر دکتر چیزی گفت و تشخیص خود چیز دیگری بود چه؟
فرموده‌اند ملاک تشخیص خود مکلف است. البته از پزشک و متخصص مشورت می‌گیرد، اما خودش باید در نهایت تشخیص دهد آیا روزه بیماری‌اش را تشدید می‌کند یا بیمارش می‌کند یا طول درمان می‌دهد؛ که در این صورت روزه بر او حرام می‌شود. حتی در استفتایی نوشته بود چشمانم ضعیف است؛ دکتر گفته مراقب باش ضعیف‌تر نشود و من روزه می‌گیرم چشمم ضعیف می‌شود. فرموده‌اند اگر خودت می‌دانی — کاری به پزشک نداریم — که روزه بگیری چشم ضعیف‌تر می‌شود، روزه بر تو حرام است. همان شارع که واجب کرده همان حرام نیز کرده.
دو حدیث نبوی؛ بستن مجاری شیطان با جوع
یکی دیگر از اسرار روزه را حاجی سبزواری علیه‌الرحمه ذیل دو حدیث نبوی آورده است. نخستین: إن الشیطان لیجری من ابن آدم مجری الدم — شیطان چنان‌که خون در عروق جاری است و به همهٔ بافت‌ها می‌رسد، می‌تواند به تمام اعضا نفوذ کند؛ البته از طریق قوهٔ وهم که بحثش گذشته. چه کنیم جلوی شیطان را بگیریم؟ پیامبر می‌فرماید فضیّقوا — پس ببندید مجاری جریان شیطان را — بالجوع؛ با گرسنگی. مقصود گرسنگی هدفمند و نیت‌دار است که کف نفس به نیت قربت إلی الله می‌کنیم.
حدیث دیگر: لولا أن الشیاطین یحومون علی قلوب بنی آدم — اگر این نبود که شیاطین گرد قلب انسان می‌گیرند و هروله‌کنان دور قلب قرار می‌گیرند — لنظروا إلی ملکوت السماء؛ قطعاً انسان نگاهش به ملکوت آسمان‌ها می‌افتاد. این نشان می‌دهد جوع هدفمند چه اثر گران‌قدری دارد: راه‌های نفوذ شیطان و ابالسه به ضمیر و جان و سر را می‌بندد. چه چیزی بالاتر از این؟
اجماع حکما؛ صمت و جوع و سحر و خلوت و ذکر
حکما و عرفا هیچ‌کدام از این قصه تخطی نکرده‌اند؛ همه بالاتفاق فرموده‌اند هیچ‌چیز مثل گرسنگی و روزه نفس را تأدیب و عقاب نمی‌کند و نفس رحمانی را به معراج نمی‌کشاند. شعری هست: صمت و جوع و سحر و خلوت و ذکر به دوام — این پنج ناتمامان جهان را تمام کند. ذکر به دوام را بزرگان فرموده‌اند آن چهار تای قبلی بدون آن دوام ندارد. صمت سکوت است؛ جوع گرسنگی؛ سحر بیداری دل شب؛ خلوت؛ و ذکر مدام. افراط و تفریط نباید باشد: اگر صبح تا غروب نمی‌خورد، چون افطار شد بخورد — ولو هستهٔ خرما در دهان بگذارد — تا به تفریط نیفتد که مجرای شیطان باز شود.
هضم چهارگانه و نطفهٔ زلال
در علم طب بحث هضم چهارگانه از سقراط است و اطبای اسلامی نیز تأیید کرده‌اند. هضم اول در معده، دوم در کبد، سوم در روده‌ها، و هضم چهارم در کلیهٔ اعضا و بافت‌ها و جزءجزء سلول‌ها. چون اغذیه در اعضا جمع شود عصاره‌اش گرفته می‌شود و چکیده در مغز جمع می‌گردد؛ از کنار نخاع یا داخل آن رگی به محل نطفه انتقال می‌دهد و همان نطفهٔ انسان می‌شود. اینکه فرزند شبیه پدر و مادر است از محسنات و توفیقات آنان است؛ پیامبر چنین فرموده. علامه حسن‌زاده این‌ها را مفصل توضیح داده‌اند.
چون انسان روزه می‌گیرد مزاج معتدل می‌شود؛ اضافات و سموم از جزءجزء بدن دفع می‌گردد و نطفه‌ای که درست می‌شود بسیار زلال و پاک است. حتی تأثیر روزه در تشکیل نطفه و در عدم دسترسی شیاطین به نطفه و به ضمیر و جان انسان و فرزندش از اسرار روزه است. بعضی بزرگان به شاگردان ممتاز سفارش کرده‌اند برای تشکیل نطفه چهل روز روزهٔ درست بگیرند؛ برنامهٔ خوراک نیز می‌دهند. چنین نیست که یک‌باره ابوعلی‌سینا یا علامه حسن‌زاده بی‌برنامه پدید آیند. جامعه اغلب این را لحاظ نمی‌کند؛ نطفه بی‌اعتدال و بی‌بستن مجاری و بی‌برنامه تشکیل می‌شود.
بستن شیطان در رمضان و پس از آن
چرا در ماه رمضان دست و پای شیطان بسته است؟ یکی از بزرگان می‌فرمود این نیست که فقط در رمضان بسته باشد؛ در رمضان هم می‌شود باز باشد: اگر افطار کند و ولع و طمع نشان دهد و آن‌قدر بخورد که بیفتد — افراط — دوباره شهوات گل می‌کند و دست شیطان باز می‌شود. اینکه خدا فرموده در رمضان دست شیطان را بسته‌ام یعنی این مجاری را با روزهٔ شما بسته‌ام. اگر کسی در رمضان مجاری را نبیندد باز شیطان هست؛ و اگر پس از رمضان مجاری را ببندد باز دست شیطان بسته است. ان‌شاءالله عاقبت ختم به خیر شود.
گرسنگی هدفمند و گشودن ملکوت
حدیث دوم پیامبر روشن می‌کند که اگر شیاطین گرد قلب هروله نمی‌کردند، نظر به ملکوت آسمان قطعی بود. پس روزه تنها امساک شکم نیست؛ بستن راه وهم است تا چشم باطن باز شود. حکما بالاتفاق جوع را ادب‌کنندهٔ نفس دانسته‌اند و شعر صمت و جوع و سحر و خلوت و ذکر به دوام را راه تمام کردن ناتمامان جهان خوانده‌اند. ذکر مدام آن چهار را پایدار می‌کند؛ و افراط در امساک یا افراط در افطار هر دو در را به شیطان می‌گشاید. ازاین‌رو پس از روز، ولو به هستهٔ خرما، افطار کنند تا تفریط نباشد.
طب کهن و راز نطفه
هضم‌های چهارگانه از معده تا سلول، عصاره را به مغز و سپس به نطفه می‌رساند. روزه سموم را می‌زداید و مزاج را معتدل می‌کند تا نطفه زلال بماند و شیطان به ضمیر و فرزند راه نیابد. سفارش چهل روز روزه پیش از انعقاد، و برنامهٔ خوراک بزرگان، از همین سرّ برمی‌خیزد. جامعه اگر این را نادیده بگیرد، نسل بی‌برنامه و بی‌اعتدال پدید می‌آید.
رمضان؛ بستن مجاری نه فقط نام ماه
بسته شدن دست شیطان در رمضان یعنی بسته شدن مجاری با روزهٔ بندگان. اگر در همان ماه با ولع افطار کنند، شهوات بازمی‌گردد و شیطان آزاد است؛ و اگر پس از ماه مجاری را پاس دارند، بستن ادامه می‌یابد. شارع همان که روزه را واجب کرده، در ضرر نیز آن را حرام کرده است؛ و تشخیص نهایی ضرر با خود مکلف است هرچند مشورت پزشک بگیرد. ان‌شاءالله عاقبت ختم به خیر شود.
مشورت پزشک و حکم نهایی
پزشک راهنماست نه حاکم شرع بر ذمهٔ مکلف. مکلف پس از مشورت، اگر بداند روزه زیان می‌رساند یا بیماری را می‌کشد یا طول درمان می‌دهد، افطار بر او واجب و روزه حرام است. ضعف چشم نیز اگر به علم خود مکلف تشدید شود، همان حکم را دارد. این دقت فقهی با سرّ جوع در باطن همراه است.
پنج رکن ناتمامان
صمت، جوع، سحر، خلوت و ذکر به دوام پنج رکنی‌اند که ناتمامان را تمام می‌کنند. بدون ذکر مدام، سکوت و گرسنگی و بیداری و خلوت دوام نمی‌آورند؛ و با افراط و تفریط، مجرای شیطان دوباره گشوده می‌شود. روزهٔ هدفمند در میان این ارکان، شاه‌کلید بستن وهم و گشودن نظر به ملکوت است.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.