یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
میلاد امام حسن؛ عقل مجسّم
روز میلاد کریم اهل‌بیت، امام حسن مجتبی علیه‌السلام، روزی باعظمت است. پیامبر عظیم‌الشأن او را چنین معرفی کرده است: لو کان العقل رجلاً لکان الحسن — اگر عقل مرد می‌شد، حسن بود. در وسائل الشیعه شیخ حر عاملی روایتی است که خدای منان همهٔ حکمت را به علی بخشید و همهٔ عقل را به امام حسن؛ همهٔ نیکویی‌ها و حسنات را به امام حسین؛ و همهٔ شفقت‌ها و مهر و عطوفت را به حضرت زهرا سلام‌الله‌علیهم. عجیب است این تقسیم: همهٔ عقل به امام حسن. ملائکه جنسشان از عقل است؛ با این تفصیل ملائکه سربازان امام حسن‌اند، در خدمت او، شؤون وجودی او و تحت امر او. این نسبت عقل و ملائکه با حسن، کلید فهم تنزّل ملائکه در شب قدر است.
«لَوْ كَانَ الْعَقْلُ رَجُلًا لَكَانَ الْحَسَنَ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): اگر عقل مردی می‌شد همانا حسن می‌بود.
شباهت حسن به زهرا و حسین به علی
در روایت آمده امام حسن شبیه حضرت زهرا بوده است — چهره، خلق، صدا و راه رفتن؛ و امام حسین شبیه امیرالمؤمنین. وقتی امام حسن نشسته بود و امام حسین وارد می‌شد، حسن تمام‌قد برمی‌خاست. چون می‌پرسیدند تو برادر بزرگ‌تری چرا برمی‌خیزی، می‌فرمود حسینم هیبت بابا علی را دارد. حسن به زهرا رفته بود و حسین به علی. او که همهٔ عقل بود به مادرش زهرای مرضیه شبیه بود؛ ملائکه جنسشان عقل است و پیامبر فرمود اگر عقل مرد شود امام حسن است. این مقدمهٔ بحث تنزّل الملائکه والروح است.
روح اعظم؛ مظهر در عالم کبیر و صغیر
همهٔ ملائکه به یک معنا سربازان و جنود روح‌اند؛ روح اعظم همان است که شب قدر بر انسان کامل نازل می‌شود. روح اعظم در عالم کبیر — بیرون از متن وجود ما — مظهر دارد: نفس کل، عقل کل، لوح، قلم، کرسی، عرش و مافوق آن همه مظهر روح اعظم‌اند. در ذات انسانی — عالم صغیر — نیز روح اعظم مظهر دارد. نخستین شأن وجودی ما که از روح اعظم است، روح خود ماست؛ روح من و تو جنسش از روح اعظم است و روح اعظم جنسش عقل کل. همهٔ ملائکه عقول مفارق‌اند و شؤون روح کل یا روح اعظم یا روح القدس. شب قدر بر امام عصر نازل می‌شود؛ ملائکه تحت امر اویند و المدبرات أمرا. روح ما از آن سنخ است؛ ما جزءیم و او کل.
شب قدر؛ سرکشی مادر به فرزندان ارواح
شب قدر مانند آن است که مادر به سرکشی فرزندان آید. روح اعظم، روح کلیِ ارواحی که در ماست؛ این ارواح به منزلهٔ فرزندان و شؤون وجودی اویند. ازاین‌رو چون روح کلی نازل شود همهٔ ارواح — در هر نفسی که باشند — متوجه می‌شوند و فراخوانی عجیب رخ می‌دهد. این مطلب در مدخل دهم از مداخل ورود به فصوص ابن‌عربی به شرح قیصری به عربی آمده است. مادون روح — قلب، عقل، وهم، خیال، حس مشترک و حتی حواس ظاهری — به یک معنا از روح اعظم شأن گرفته‌اند. روح ما رب وجودی ما، حصه و کانال ارتباطی ما با دریای لایتناهی صمدی حق و اسم اعظم وجود ماست؛ جدول وجودی که باید لایروبی شود تا اتصال بگیرد. روح اعظم رب پیامبر است:
«وَأَنَّ إِلَىٰ رَبِّكَ الْمُنتَهَىٰ» (نجم، ۴۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و اینکه پایان به سوی پروردگار توست.
و نیز: و أن إلی ربک الرجعی — همه رجعت به پروردگار تو می‌کنند؛ گویی همه به‌سوی روح اعظم می‌روند. سبحان ربی العظیم و سبحان ربی الأعلی اشاره به همین رب وجودی است که شأن وجودی اوست. شب قدر فضا دگرگون می‌شود مگر آنکه ایمان کشته و روح ایمان اخذ شده باشد. روح ایمان بخشی از روح اعظم است که نسبت به سعهٔ وجودی در هر کس نفخ شده: و نفخت فیه من روحی.
«وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي» (حجر، ۲۹)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و در او از روح خود دمیدم.
ایمان جز به اذن الله؛ رجس بر لا یعقلون
آیهٔ صد سورهٔ یونس می‌فرماید:
«وَمَا كَانَ لِنَفْسٍ أَن تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ۚ وَيَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ» (یونس، ۱۰۰)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و هیچ نفسی را نرسد که ایمان آورد مگر به اذن خدا؛ و ناپاکی را بر کسانی می‌نهد که خرد نورزند.
هیچ نفسی جز به اذن الله ایمان نمی‌آورد. دار اسباب است و لن تجد لسنة الله تبدیلا. مظهر اسم الله روح اعظم است — همان تنزّل الملائکه والروح. بدون اذن الله احدی ایمان نمی‌آورد؛ ایمان بهره‌ای است که از روح اعظم برده‌ایم و فیض از طریق واسطهٔ فیض — روح اعظم — می‌رسد. سپس: و یجعل الرجس علی الذین لا یعقلون — الله رجس و پلیدی را بر کسانی قرار می‌دهد که از عقل بهره نبرده‌اند؛ یعنی از روح ایمان و روح اعظم خالی شده و ملائکه را پس زده‌اند تا شیاطین جایشان گیرند. قرآن دربارهٔ اهل‌بیت می‌گوید لیذهب عنکم الرجس؛ اما کسی رجس دارد که عقل را تعطیل کرده است. آنان که فقط کار احساسی و خیالی کنند و حرف علمی و عقلی را پس زنند، خطر رجس در کمینشان است. شب‌های قدر کسانی از روح اعظم و تنزیل ملائکه بهره می‌گیرند که کار عقلی کرده باشند، اهل تفکر در قرآن و نظام خلقت و جان خویش باشند: و فی أنفسکم أفلا تبصرون. تفکر عقلی شرط ظرفیت برای نزول است؛ بی‌تعقل راه رجس باز می‌ماند. امید که به برکت امام حسن مجتبی عاقبت ختم به خیر شود.
«اللَّهُمَّ صَلِّ عَلَىٰ مُحَمَّدٍ وَآلِ مُحَمَّدٍ»
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدایا بر محمد و خاندان محمد درود فرست.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.