یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
درون‌مایهٔ رمضان؛ ارتباط با ملائکه
بحث پیرامون نحوهٔ ارتباط با ماه مبارک و درون‌مایه و اسرار و برکات آن است؛ موضوع چندان پربار است که زود گذشتن دریغ است. به فرمایش علامه حسن‌زاده در شرح فصوص، می‌توان با ملائکه ارتباط گرفت. به زعم ایشان تمثلات حقایق در سقع نفس — در کمون ذات و باطن وجود — همان نزول ملک است: حقیقتی در درون جلوه می‌کند و چشیده و فهمیده می‌شود.
از برکات و اسرار ماه رمضان ارتباط با ملائکه است:
«تَنَزَّلُ الْمَلَائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيهَا» (قدر/۴)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): در آن فرشتگان و روح فرود می‌آیند.
لیلة القدر امری است که هر ساله اتفاق می‌افتد؛ نزد عامه و خاصه پذیرفته که دائماً تکرار می‌شود؛ نه آنکه فقط سال اخذ قرآن بود و تمام شد. امام باقر علیه‌السلام در باب «إنّا أنزلناه» اصول کافی می‌فرماید با مخالفین با این سوره محاجه کنید: ملائکه و روح به که نازل می‌شوند؟ ظرف نزول چیست؟ موضوع اکنون آن نیست؛ موضوع آن است که در رمضان به‌ویژه شب‌های قدر ملائکه نازل می‌شوند — چه لیلة القدر را تفصیلی در شعبان بگیرند چه اجمالی در رمضان، زمانی یا غیرزمانی؛ معانی مختلف دارد. مهم آن است که می‌توان با ملائکه ارتباط داشت؛ بلکه آن‌به‌آن یا با ملائکه یا با شیاطین در ارتباطیم. این امر قرآنی است.
معرفی ملائکه در قرآن
«لَا يَعْصُونَ اللَّهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ» (تحریم/۶)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): خدا را در آنچه فرمانشان دهد نافرمانی نمی‌کنند و آنچه را مأمور شوند انجام می‌دهند.
«بَلْ عِبَادٌ مُّكْرَمُونَ لَا يَسْبِقُونَهُ بِالْقَوْلِ وَهُم بِأَمْرِهِ يَعْمَلُونَ» (انبیاء/۲۶–۲۷)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): بلکه بندگان گرامی‌اند؛ در سخن بر او پیشی نمی‌گیرند و به فرمان او کار می‌کنند.
رابطه‌ای میان ما و ملائکه و میان ملائکه و خداست که در ایام رمضان شدت می‌گیرد.
ملاصدرا؛ ملائکه قوای عالم‌اند
ملاصدرا نکته‌ای شیرین دارد: رابطهٔ ملائکه با خدا مانند رابطهٔ نفس ما با قوای خود است. ملائکه قوای عالم‌اند که بر ما نازل می‌شوند. همان‌طور که «النفس فی وحدتها کلّ القوى» — نفس واحد است اما همهٔ قواست: نفس می‌بیند، می‌شنود، لمس می‌کند؛ پوست لمس نمی‌کند، نفس لمس می‌کند؛ بدن مرتبهٔ نازلهٔ نفس است. چشم و بصر و سمع قوای نفس‌اند و جدای از نفس نیستند. رابطهٔ ملائکه با خدا همین‌گونه است؛ جدای از خدا نیستند؛ قوای حضرت حق‌اند.
این ملائکه در ذات وجودی ما، در سرّ و سرّ سرّ، در مرتبهٔ خفی و اخفا، تمثلات دارند و حقایق الهیه را القا و الهام می‌کنند. اگر کسی با گناه و معصیت پس بزند، جایشان با شیاطین عوض می‌شود و آنچه در باطن جلوه می‌کند رنگ حیوانیت و شیطنت می‌گیرد. پس دائماً یا محل نزول ملائکه‌ایم یا شیاطین؛ و در شب قدر این شدت می‌گیرد. باید در رمضان ارتباط با ملائکه را قوی کرد.
کراماً کاتبین و ثبت اعمال
آخرین سخن — گرچه بحث نپخته مانده دربارهٔ رابطهٔ ملائکه با روح و چیستی روح در تنزّل الملائکة والروح — کراماً کاتبین چه می‌کنند؟ نقش و اثری که ملک بر نفس می‌زند کار کراماً کاتبین است؛ ثبت اعمال همان نقوشی است که ملائکه بر نفس می‌زنند. اگر جایشان با شیاطین عوض شود نقوش شیاطین است. آنگاه معلوم می‌شود وجود بهشت است یا جهنم. عاقبت به خیر، به برکت صلوات بر محمد و آل محمد.
شدت ارتباط در رمضان و لیلة القدر
ماه رمضان ظرف شدت ارتباط با ملائکه است؛ شب قدر اوج آن. لیلة القدر فقط واقعهٔ تاریخی نیست؛ هر ساله تکرار می‌شود و ظرف نزول ملائکه و روح است. انسان آن‌به‌آن یا پذیرای ملک است یا شیطان؛ این ثابت قرآنی است و در قدر شدت می‌گیرد.
رابطهٔ ملائکه با خدا چون رابطهٔ قوای نفس با نفس است: جدایی نیست؛ فاعلیت واحد در مراتب است. تمثلات در خفی و اخفا القای حقایق است؛ گناه این القا را قطع و جای ملک را به شیطان می‌دهد تا باطن رنگ حیوانیت بگیرد. تمرین رمضان تقویت همین پیوند است تا کراماً کاتبین بر نفس نقش رحمانی بزنند نه شیطانی؛ و ثبت اعمال همان نقوش است که سرانجام بهشت یا جهنمِ وجود را نشان می‌دهد. بحث روح در کنار ملائکه برای جلسات بعد می‌ماند.
نفس و قوا؛ الگو برای فهم ملائکه
چشم می‌بیند اما در حقیقت نفس می‌بیند؛ گوش می‌شنود اما نفس می‌شنود. بدن نازلهٔ نفس است و قوا جدای از او نیستند. ملاصدرا همین الگو را برای ملائکه می‌گذارد: آنان قوای حضرت حق‌اند در وحدت او. وقتی در رمضان و قدر نازل می‌شوند، در سقع نفس تمثل حقایق می‌آورند؛ چشیدن و فهم باطنی همان نزول ملک است.
اگر معصیت آید، این تمثل قطع می‌شود و شیاطین جای ملائکه را در باطن می‌گیرند؛ آنگاه رنگ وجود حیوانی و شیطانی می‌شود. کراماً کاتبین ثبت‌کنندهٔ همین نقش‌اند: نقش ملک بهشتِ وجود می‌سازد و نقش شیطان جهنمِ وجود. پس درون‌مایهٔ ماه آن است که پیوند با ملائکه را تمرین و تقویت کنیم تا روح نیز در کنار تنزّل ملائکه فهمیده شود.
یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.