یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.

اکیسه‌ترین؛ ذکر موت و آمادگی

طبق روایت ششم از باب چهارم کتاب الموت، پیامبر عظیم‌الشأن فرمودند آن که اکثرهم ذکراً للموت و أشدهم استعداداً له — بیشتر از همه یاد موت می‌کند و سخت‌ترین آمادگی را برای آن روز دارد — اکیس است، زیرک‌ترین است. چرا چنین نباشد؟ زیرک و آینده‌نگر نقشهٔ راه را به دست می‌گیرد و دائماً مترصد است. حتی در جنگ امیرالمؤمنین می‌فرماید اعِرِ الله جمجمتک؛ جمجمه را به خدا بسپار و تا آخرین صف دشمن را رصد کن. جزئی‌ترین دستورات اهل بیت علیهم‌السلام حساب و کتاب دارد و مطابق مصالح و مفاسد است. واجب صددرصد به نفع انسان است و حرام صددرصد به ضرر او؛ در مباحات و مکروهات و مستحبات نیز مصالح و مفاسدی مترتب است که ما بی‌خبریم. درست آن است که در برابر هر پرسش نخست بگوییم نمی‌دانم؛ حکمت مطلقه نزد ایشان است. زوایایی را بزرگان تنبیه کرده‌اند؛ و خدا بنی‌امیه را رسوا کند که با دشمنی‌شان دست ما را از اسرار اهل بیت کوتاه کردند. اگر شیوخ امامیه مجامع روایی را جمع و دسته‌بندی نمی‌کردند چه به ما می‌رسید؟ اکیس بودن یعنی همین نقشهٔ راه را به دست گرفتن: انا لله و انا الیه راجعون؛ دائماً بنگری که به کجا می‌روی و افق را تا لقاء نگاه داری.

نقشهٔ راه؛ انا لله و روز حساب

زیرک‌ترین بودن یعنی نقشهٔ راه را نگاه داشتن: انا لله و انا الیه راجعون. به سمت الله در حرکتی؛ باید بنگری کجا می‌روی. مراتب دارد و می‌خواهد لقاء الله رخ دهد؛ اما در مرتبهٔ نخست چون کار نکرده و دوراندیش نبوده — و سببش گناهان است — الله پیشکش، حتی با رب خود نیز می‌ماند و فضا مغبر می‌شود؛ رب خویش را که آنجا می‌بیند درست درک نمی‌کند. قصه جدی است. پیامبر فرموده‌اند ساعتی یک‌بار، روزی بیست‌بار، شبانه‌روزی یاد موت، تا به مقام شهادت رسد. ذیل آیهٔ بیست و شش سورهٔ ص، علامه طباطبایی دربارهٔ سخن به داود — که اگر تبعیت هوا کنی از سبیل الله گمراه می‌شوی و این گمراهی به نسیان یوم الحساب بازمی‌گردد — می‌فرماید: هیچ معصیتی از معاصی منفک از نسیان روز حساب نیست. هر معصیت از هر کس سر می‌زند به جهت فراموشی موت و قیامت و یوم تبلی السرائر است. نقشهٔ راه را نگاه نمی‌کند و حواسش نیست به کجا می‌رود. دائم یاد موت بودن مصالحی برای خود تو دارد؛ فراموشی‌اش مفاسدی برای خود تو — نه برای دیگری. علامه می‌فرماید هیچ معصیتی منفک از نسیان روز حساب نیست؛ یعنی هر گناهی از فراموشی موت و قیامت و یوم تبلی السرائر برمی‌خیزد. نقشه را نگاه نمی‌کند و نمی‌داند به کجا می‌رود.

کعبه و بیت‌المعمور و عرش؛ تسبیحات اربعه

ایام حج است و امروز روز عرفه. در علل الشرائع از امام صادق علیه‌السلام پرسیدند چرا کعبه چهارگوشه است. فرمود چون مکعب است و محاذی بیت‌المعمور در آسمان چهارم که ملائکه آنجا طواف می‌کنند و آن نیز چهارگوشه است. پرسیدند آن چرا؟ فرمود محاذی عرش است و عرش نیز چهارگوشه. پرسیدند عرش چرا؟ فرمود بر بنای چهار ذکر شریف معروف به تسبیحات اربعه: سبحان الله و الحمد لله و لا إله إلا الله و الله اکبر. حضرت زهرا سلام‌الله‌علیها لب مطلب را به دست ما داده؛ بهترین تعقیبات نماز همین است و از آن غافلیم. سبکی که به فضل الهی هدیه به شهید حججی شد غالباً قدرش دانسته نشد: با طمأنینه گفتن؛ چون دعایی و ذکری بالاتر از این تسبیحات نداریم. سرّش همان است که امام صادق زنجیرهٔ کعبه و بیت‌المعمور و عرش را به این چهار ذکر بست؛ و زهرا سلام‌الله‌علیها بهترین تعقیب را به دست امت داد.

سه بار در رکعت؛ معراج تا عرش

سه بار تسبیحات را در هر رکعت سوم یا چهارم — جز نماز صبح — می‌گویی. چرا سه بار؟ یکی مربوط به کعبه است، یکی بیت‌المعمور، یکی عرش. صلات معراج است؛ به معراج می‌روی تا به عرش رسی. عرش عالم لاهوت و مقام پیامبر اعظم است؛ آنجا همهٔ انبیا و اولیا در محضر پیامبر و اهل ایمان‌اند. از این رو چون نماز تمام شد می‌گویی السلام علیک ایها النبی؛ مخاطب قرار می‌دهی چون به آن مرحله رفته‌ای. این نقشهٔ راه است. یکی از معانی انا الیه راجعون همین تکرار دائم در نماز است؛ و یکی از معانی موتوا قبل ان تموتوا همین نمازهاست. نگو نماز من چنین نیست و روحی در آن نیست؛ بالاخره این توجهات را باید آورد. چون به عرش رسیدی در مقام پیامبر و جمع انبیا و اولیا ایستاده‌ای؛ السلام علیک ایها النبی خطاب همان معراج است.

هفت طواف در شبانه‌روز نماز

چند مرتبه تسبیحات اربعه در دور نمازها تکرار می‌شود؟ دو بار در ظهر — دو مرحله از کعبهٔ زمین تا عرش — دو بار در عصر، یک‌بار در مغرب، دو بار در عشا؛ مجموعاً هفت بار. کعبه چند طواف دارد؟ هفت بار. یعنی از کعبهٔ زمین آغاز می‌کنی و به کعبهٔ عالم اعلی می‌روی و این طواف را هفت مرتبه با تسبیحات انجام می‌دهی؛ حاجی می‌شوی. صلاة یعنی این؛ معراج یعنی این؛ می‌روی و برمی‌گردی. نماز صبح تسبیحات ثلاث ندارد؛ تکلیفش چیست؟ بر قضا نشدن نماز صبح بسیار تأکید شده و بزرگان اصل را همان دانسته‌اند. چون طواف کردی دو رکعت پشت مقام ابراهیم تکمیل‌کنندهٔ حج است؛ دو رکعت نماز صبح به منزلهٔ همان دو رکعت است و تکمیل‌کنندهٔ احرامی که بستی و سیر بیست‌وچهارساعته را آغاز کردی. هفت بار طواف کردی و سلام به اولیا در آن مقام دادی؛ سلام آخر انگار از آسمان هفتم فرود است و نالهٔ اولیا بلند می‌شود که دوباره به کعبهٔ زمین بازمی‌گردند. اگر دو رکعت صبح را انجام ندهی حج ناقص است و به معراج نرفته‌ای. مقصود آن است که هرچه اهل بیت می‌گویند اسراری مطابق مصالح و مفاسد ما دارد. عدد هفت طواف و هفت دور تسبیح و دو رکعت صبح و دو رکعت مقام ابراهیم تصادفی نیست؛ نقشهٔ معراج یومیه است که اگر صبح فوت شود حج آن روز ناقص می‌ماند.

عرفه؛ سوختن فراق و قابلیت وصال

امروز یکی از بهترین کارها دعای همراه با سوختن است؛ سوختن موضوعیت دارد. امام صادق فرمود الحج عرفه. پرسیدند چرا همهٔ حج عرفه است — و مقصود درک روز عرفه است نه لزوماً بودن در صحرای عرفات. فرمود چون فراق حاصل می‌شود؛ حاجیان را از حرم بیرون می‌کنند و از فراق می‌سوزند؛ این سوختن قابلیت می‌آورد که دوباره به حرم بازگردند و وصال رخ دهد. خدا ما را در سوختن فراق امام عصر قرار داده تا وصال شیرین شود؛ وگرنه آنان که بغل دست امام حسن بودند نفهمیدند. ما نیز هنوز تمام نمی‌فهمیم اما خدا را شکر که در این فراق قرار گرفته‌ایم. دعای همراه با سوختن نیکوست و همهٔ مراحل را باید پیمود؛ امروز ظرفیتی ویژه برای سوختن و دعاست.

دوازده و ذکر یونس؛ سه ظلمت

قرآن فرموده إن عدة الشهور عند الله اثنا عشر شهراً؛ ماه‌ها دوازده است و امامان نیز دوازده‌اند؛ ساعات شبانه‌روز نیز دوازده و دوازده که پیش‌تر در مفاتیح بحث شد. حضرت یونس با ذکر یونسیه سه عالم تاریک را پیمود:

«لَا إِلَٰهَ إِلَّا أَنتَ سُبْحَانَكَ إِنِّي كُنتُ مِنَ الظَّالِمِينَ» (انبیاء/۸۷)

ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): معبودی جز تو نیست؛ منزهی تو؛ من از ستمکاران بوده‌ام.

ظاهراً ظلمت‌ها دل شب و دل ماهی و دل دریا بود. فرموده‌اند کثرت این ذکر از سه ظلمت خلاص می‌کند: ظلمت دنیا، ظلمت نفس، ظلمت بدن. یونس یک مرحله از دوازده درجهٔ توحید را رفت و ذکرش این‌قدر شریف شد. کثرت لا إله إلا أنت سبحانک إنی کنت من الظالمین از ظلمت دنیا و نفس و بدن می‌رهاند؛ این یک وجه از وجوه ذکر است.

دوازده مرحله در دعای عرفهٔ امام حسین

دعای عرفهٔ امام حسین را بنگرید. حضرت از لا إله إلا أنت سبحانک إنی کنت من الظالمین آغاز می‌کند و مرحلهٔ اول را رد می‌شود؛ یونس در همین مرحله مانده بود. ارباب ما اباعبدالله دوازده مرحله را پیمود: إنی کنت من المستغفرین؛ ثم من الموحدین؛ ثم من الخائفین؛ ثم من الوجلین؛ ثم من الراجین؛ ثم من الراغبین؛ ثم من المهللین؛ ثم من السائلین؛ ثم من المسبحین؛ ثم من المكبرین؛ و در مرحلهٔ دوازدهم همه را در یک جمله جمع می‌کند و می‌فرماید ربی و رب آبائی الاولین. همهٔ ارباب‌ها که جمع شود الله است. قوس نزول انا لله و صعود انا الیه راجعون. مرتبهٔ اول توحید برای همه اتفاق می‌افتد که زیارت رب خویش کنند؛ آنجا گیر نکن. تا دوازده مرحله پیشکش؛ امام حسین باید دست ما را بگیرد تا به لقاء الله برسیم. رب پیامبر الله است و الی ربک المنتهی. عبادات این‌قدر اسرار دارند و دعای شریف امروز چه عظمت و ظرفیتی دارد. یادمان باشد دعای همراه با سوختن امروز از بهترین و بالاترین اعمال است. مرتبهٔ اول توحید زیارت رب است؛ آنجا نباید ماند. امام حسین دست را می‌گیرد تا از ظالمین تا رب آبائی الاولین و تا لقاء الله پیش رویم؛ چون رب پیامبر الله است و الی ربک المنتهی. ان‌شاءالله عاقبت به خیر شود.

مصالح احکام و بی‌خبری ما

پیش از نماز با دوستی سخن می‌گفتیم که واقع هر پرسشی درستش آن است که نخست بگوییم نمی‌دانم؛ چون حکمت مطلقه نزد اهل بیت است و ما چه می‌دانیم. زاویه‌ای را بزرگان تنبیه کرده‌اند و بیدار کرده‌اند؛ اما سینهٔ اسرار نزد ایشان است. بنی‌امیه نگذاشتند این اسرار پیاده شود. واجب و حرام صددرصد ناظر به نفع و ضرر انسان‌اند و سه دستهٔ دیگر نیز خالی از مصلحت و مفسده نیستند. یاد موت مصالحی برای خود شخص دارد و فراموشی‌اش مفاسدی برای خود او؛ نه آنکه به دیگری زیان زند و او را معاف کند. نقشهٔ راه را زیرک همواره می‌نگرد و افق را تا لقاء نگاه می‌دارد.

از نسیان حساب تا ذکر عرفه

زیرکیِ ذاکر موت به اسرار عدد در طواف و نماز و ماه و امام می‌رسد. فراموشی یوم الحساب ریشهٔ معصیت است؛ ذکر موت و تسبیحات و دعای سوزان عرفه داروهای همان فراموشی‌اند. هر چه اهل بیت فرموده‌اند تابع مصالح بنده است؛ و ما غالباً بی‌خبریم مگر آنکه بزرگان تنبیه کنند و روایات را نگاه داریم.

یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.