یادداشت: ترجمه‌های فارسیِ زیرِ عبارات عربی در این متن، توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند.
ماه رجب؛ ختم واقعه و حرمت ماه خدا
حلول ماه رجب — به یک معنا ماه ولایت و به یک معنا ماه خدا — مایهٔ تبریک است. امروز روز اول ماه و دوشنبه است. دستوری که آیت‌الله بهجت بسیار تأکید داشتند و در کتاب بهجت‌الدعاء نیز هست: ختم سورهٔ واقعه را بتوان از امروز آغاز کرد و تا چهارده روز ادامه داد؛ امروز یک‌بار، فردا دو بار، پس‌فردا سه بار، همین‌گونه تا روز چهاردهم. بسیار مجرب است. ایشان توصیه می‌کردند حتی اگر بدین‌گونه نتواند، جماعتی جمع شوند و روی‌هم صد و پنج بار سورهٔ واقعه خوانده شود — نه آنکه همه با هم صد و پنج بار بخوانند، بلکه هر کس هر اندازه خواند با هم جمع شود تا صد و پنج برسد. بسیار مجرب است. ماه رجب از ماه‌های حرام نیز هست و حرمت دارد؛ از این حیث حرام که ماه خدایی‌شدن است. اگر خودمانی گفته شود: ماه خدایی‌شدن.
کتاب الموت؛ طاعون، موت و ستّار العیوب
برای آنکه با بحث مرتبط باشد: بحث در کتاب الموت مرحوم مجلسی است و روایتی که وقتی طاعون به شهری آید — پیش‌تر سخن رفته — برای عده‌ای طاعون رحمت است و برای عده‌ای عذاب، مانند موت. موت برای اهل ایمان رحمت است و برای اهل شرک و نفاق و کفر نقمت و بدبختی. اگر بلا نازل شد — آن موقع طاعون، اکنون کرونا و زلزله و امثال آن — حق شماتت دیگران نیست؛ یعنی نباید گفت کسی گناه کرد که خدا زدش. بحث همان ستّار العیوبی حضرت حق است؛ حریم ستاریت حضرت حق هرگز نباید شکسته شود.
در روایت آمده یک صفت از خدا بگیر، یک صفت از نبی، یک صفت از ولی؛ این‌ها را همگان می‌دانند و از باب تذکر گفته می‌شود. صفتی که از خدا باید در خود پیاده کرد اسم ستّار حضرت حق است: ستّار العیوب باشد؛ برعکس بسیاری که به‌راحتی آبرو می‌برند و زیر پا خالی می‌کنند و چکشی برخورد می‌کنند — حتی در لباس دین. خدا نکند کسی پیش روی کسی علم شود تا علمش را زمین نزند و آبرویش را نبرد و رها نکند. این خدایی‌شدن نیست. ماه رجب با بحث کتاب الموت و بلا و عدم شماتت دیگران و پیاده‌کردن اسم ستّار العیوبی، و با میلاد امام باقر که امروز است، عجین شده. ان‌شاءالله برای همه پر از خیر و برکت باشد.
خدایی‌شدن در این ماه یعنی صفات خدا در انسان پیاده شود؛ نه فقط آنکه انسان ظاهراً در عملیات بندگی باشد. در این ایام کثرت رکوع و سجود و کثرت ادعیه و اذکار بسیار خوب است؛ اما خدایی‌شدن مهم است: اخلاق الهی؛ تخلقوا بأخلاق الله. در این ماه یافتن این اخلاق البته مسیرش از سکوت می‌گذرد. از بهترین کارهایی که بزرگان در ماه رجب سفارش کرده‌اند خود سکوت است. حدیث داریم که سکوت — یا صمت — باب حکمت است؛ پیش‌تر بحث شده: آنکه سکوت گیرد در حکمت به رویش باز می‌شود. قرآن می‌فرماید:
«وَيُعَلِّمُهُمُ الْكِتَابَ وَالْحِكْمَةَ» (جمعه/۲)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): و به آنان کتاب و حکمت می‌آموزد.
کتاب و حکمت چه فرق می‌کنند؟ کتاب قانون است، دستور است، عملیات بندگی است. اینکه این دستورات و این قانون و این عملیات را چگونه مهندسی کنی — اکنون چه کنی؟ — ذهن پر است از مفروضات و بایدها و نبایدها و اوامر و نواهی: این کار را بکن، این کار را نکن. چگونه این‌ها را مهندسی کنم؟ اکنون نماز بخوانم یا مادرم صدا زده لبیک گویم یا کسی غرق می‌شود نجات دهم؟ این مهندسی کردن علم است؛ یکی از معانی حکمت همین است — حدود هفده‌هجده معنا برای حکمت گفته‌اند. یعنی علمت را چگونه در عمل پیاده کنی؛ به این حکمت می‌گویند. از کجا می‌رسی؟ روایت می‌فرمود از صمت.
چه جالب که امروز روز اول این ماه است — ماه سکوت — و میلاد کسی است که شکافندهٔ علم است: کسی که شکافندهٔ علم است یعنی به سرّ علم رسیده، یعنی حکیم است؛ حکیم علی‌الاطلاق؛ یعنی به حکمت رسیده. یکی از معانی باقر العلوم همین است: پرده‌های علم را دریده، یعنی به حکمت رسیده. محکم پشت سر امام باقر بودن کار را تمام می‌کند. ازاین‌رو این ماه بسیار خوب است که انسان به اوراد و ادعیه بپردازد؛ یکی از کارهای بسیار خوب این ماه ادعیه است. استغفار و تهلیل در این ماه بسیار وارد شده؛ چنان‌که در ماه بعد صلوات بسیار وارد است. این ماه: تهلیل لا إله إلا الله، استغفار، دعا. اما همهٔ این‌ها در کنار سکوت جواب می‌دهند؛ یعنی انسان بفهمد چه می‌کند و چگونه بندگی خدا را می‌کند، نه طوطی‌وار و لغ‌لغهٔ زبان. ادعیه را بفهمد برای چه بر زبان می‌آورد. اینکه تسبیح به دست باشد و صف اول نماز جماعت و هیئت شب جمعه ترک نشود، اما به‌راحتی آبروی دیگران برده شود و زلزله در وجود دیگران اندازد و قلوب را مضطرب کند؟ اکنون بسیاری نیاز به ترمیم روحی و روانی دارند و مشکلات اقتصادی به شدت اوج گرفته؛ مدیری به‌راحتی یکی را از کار بیکار می‌کند — قیامت چه جوابی خواهد داد؟ جواب صاحب این کشور و صاحب این سفره و صاحب آن سجاده‌ای که با نماد دین بر آن نشسته چگونه خواهد بود؟ خدایی‌شدن یعنی اخلاق خدا در انسان پیاده شود.
دو هدیه از علامه؛ شیخ انصاری و آقای قاضی
عده‌ای می‌گویند دستورالعمل بدهید. چرا همواره در پی دستورالعمل؟ حکمت از سکوت می‌گذرد؛ برو، بعد به تو می‌دهند؛ دستورالعمل‌ها خودشان می‌آیند و فهم همان دستورالعمل‌ها نیز از سکوت و خدایی‌شدن می‌گذرد. چه ولوله‌ای در عالم است:
«يُسَبِّحُ لِلَّهِ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ» (جمعه/۱)
ترجمهٔ فارسی (توسط مدل، نه استاد): آنچه در آسمان‌ها و آنچه در زمین است برای خدا تسبیح می‌گوید.
همه در حرکت جوهری خود آن‌به‌آن در تجلی جدید و تسبیح الهی‌اند؛ همهٔ خلایق در حال ظهور جدیدند. اما از خود خدا صدایی می‌شنوی؟ اصلاً سکوت مال مردان بزرگ است؛ حرف مردان بزرگ عملشان است — آن هم عمل خدایی.
تبرکاً به برکت میلاد امام باقر علیه‌السلام دو یادگاری تقدیم می‌شود؛ اگرچه اهل این یادگاری‌ها بسیار نیست، اما به عشق روز اول ماه رجب و میلاد امام باقر گفته می‌شود. حضرت استاد که در مشرب ایشان نفس کشیده می‌شود، دو یادگاری یکی از شیخ مرتضی انصاری و یکی از آقا سید علی قاضی گرفته‌اند. علامه حسن‌زاده معاصر ما بودند؛ در زمان شیخ مرتضی انصاری نبودند و زمان آقای قاضی را درک نکرده بودند. صریحاً می‌گویند این دو دستورالعمل را یکی از شیخ مرتضی انصاری — شیخ العلماء والمجتهدین — و یکی از آقای قاضی گرفته‌ام. شاگرد علامه طباطبایی بودند و علامه طباطبایی آقای قاضی را درک کرده بود؛ چگونه مدعی‌اند از آنان ذکر گرفته‌اند؟ یعنی ارتباط گرفته‌اند. بسیار جالب است: خود علامه می‌فرماید در طول حیات و عمرم بارها از این ذکر بهره بردم و با روح بزرگان در خواب و بیداری ارتباط گرفتم و با اهل‌بیت علیهم‌السلام تا استاد. به برکت این دو دستور. مانند آنکه روح شیخ اکبر را می‌بیند و دربارهٔ فصوص ابن‌عربی سخن می‌گوید و فصّ بیست و هشتم را می‌نویسد: فصّ حکمة عصمتیة فی کلمة فاطمیة. این‌ها برای ما اندکی ثقیل است؛ برای آنان چیزی نبوده. از ملک به ملکوت که رسیدی تمام است؛ همه چیز زیر پا؛ ارتباط داری. البته ظرفیت می‌خواهد و سکوت می‌خواهد؛ و وقتی بالا رفتی نگاه از بالا به پایین متکبرانه پیدا نکنی، چنان‌که متأسفانه برخی متکبران چنین‌اند.
هدیهٔ اول: حضرت علامه فرمودند شیخ مرتضی انصاری فرمودند به تعداد عدد اسم مولا علی — صد و ده بار — بگویید؛ همهٔ ایام سال می‌شود، به‌ویژه رجب. این هدیه مخصوص دیشب و امروز و ایام رجب است؛ ایشان شب اول ماه رجب این هدیه را از شیخ مرتضی انصاری اخذ می‌کنند. علامه می‌گوید از شیخ مرتضی انصاری خواستم در خصوص شب اول رجب و این ایام هدیه‌ای و دستورالعملی بدهند؛ ایشان دعای مولا را توصیه کردند. دعای سه خطی مولای علی؛ بسیار جامع است. می‌فرماید: الهی کفا بی عزاً أن أکون لک عبداً — بس است مرا از عزت که بندهٔ تو باشم؛ چه عزتی بالاتر از بندگی تو. و کفی بی فخراً أن تکون لی رباً — و چه فخری؛ این فخر کفایت می‌کند که تو پروردگار من باشی. أنت کما أحب فاجعلنی کما تحب — تو آن‌گونه‌ای که دوست دارم؛ مرا آن‌گونه قرار ده که دوست داری. بسیار دعا زیباست. علامه می‌فرمود استفاده‌ها کردم و به برکت همین دعا به حضور معصومین در بیداری و خواب رسیدم.
نکتهٔ دوم که باز مربوط به ماه رجب است از آقای قاضی: قرآن بخوانید در این ماه؛ چگونه؟ با تأمل در معانی آیات، بلکه بتوانید یک قرآن ختم نیز بکنید — نه آن‌قدر تأمل که ماه تمام شود و ختم نکرده باشید؛ حداقل یک ختم با تأمل در معانی. این دو هدیه از حضرت استاد باشد. ان‌شاءالله امروز و این ماه پر از خیر و برکت باشد که امروز به منزلهٔ ورود به شهر الله است؛ ماه شعبان صحن شهر الله می‌شود؛ ماه رمضان روضهٔ مقدسه؛ شب قدر مزار شریف. ان‌شاءالله عاقبت ختم به خیر باشد.
و سه صفت که گفته شد: یکی ستّار العیوب بود. پیامبر فرمود از خدا صفت ستّار العیوب را بگیرید — بپوشانید؛ از نبی اکرم مدارا را بگیرید؛ از ولی خدا — امام عصر — صبر بر بلایا را. صلوات بلند نفاق را از میان می‌برد. یادداشت پایانی: متن حاضر از پیاده‌سازی ماشینی گفتار (ASR) تهیه و برای مطالعهٔ کتابی ویرایش شده است. ترجمه‌های فارسیِ زیر عبارات عربی توسط مدل افزوده شده‌اند و جزو سخنان استاد نیستند. گفتار حاضران، پرسش‌وپاسخ‌های پس از درس و صداهای جانبی حذف شده‌اند. تقسیم‌بندی‌های فنی Segments در متن نهایی آورده نشده است.